SŁAWNI LUDZIE ZWIĄZANI Z POWIATEM WOŁOMIŃSKIM

Wykaz obejmuje postacie znane poza powiatem i województwem – w skali całego kraju lub nawet poza jego granicami; są to osoby urodzone lub mieszkające na terenie powiatu, ewentualnie często tutaj przyjeżdżające. W opracowaniu zastosowano podział na cztery ziemie: radzymińską, wołomińską, tłuszczańską i jadowską. Do ziemi wołomińskiej należą: Wołomin, Kobyłka, Zielonka, Ząbki i Marki. Kolejność haseł ułożona według porządku chronologicznego.

Z terenu ziemi radzymińskiej:

Kazimierz Narbutt (1738-1807), pijar, proboszcz radzymiński; działacz oświatowy, profesor filozofii w Collegium Nobilium, członek Komisji Edukacji Narodowej (Wydział do Spraw Szkół i Ksiąg Elementarnych); autor pierwszego polskiego podręcznika logiki.

Cyprian Kamil Norwid (1821-1883), wielki poeta polskiego romantyzmu i jednocześnie prekursor poezji XX-wiecznej, autor wielu wierszy lirycznych, poematów i dramatów (m.in. „Vade-mecum”, „Promethidion”, „Pierścień wielkiej damy”); ponadto rzeźbiarz, rysownik, malarz, filozof i teoretyk sztuki; w wierszach pisanych na emigracji wspominał dzieciństwo spędzone na ziemi radzymińskiej i w Strachówce oraz tutejszą przyrodę i zwyczaje ludu.

Jan Baudouin de Courtenay (1845-1929), największy polski językoznawca, badacz i teoretyk języka; profesor uniwersytetów w Petersburgu, Kazaniu, Dorpacie, Krakowie i Warszawie, członek AU; autor kilku fundamentalnych książek z zakresu historii i dialektologii języków słowiańskich; zwalczał niesprawiedliwość społeczną; w r. 1922 kandydował na prezydenta RP z ramienia mniejszości narodowych.

Julian Ochorowicz (1850-1917), filozof i psycholog, przedstawiciel pozytywizmu; autor licznych rozpraw naukowych, pionier psychologii klinicznej i doświadczalnej; zajmował się zagadnieniami hipnotyzmu, podkreślał związki medycyny z psychologią; ponadto wynalazca i konstruktor urządzeń telefonicznych.

Leopold Janikowski (1855-1942), meteorolog i etnograf, badacz fauny i flory afrykańskiej; odbył kilka podróży po Afryce Równikowej, gromadząc materiały stanowiące zalążek Muzeum Etnograficznego w Warszawie.

Helena Boguszewska (1886-1978), pisarka; publicystka, autorka powieści społecznych i psychologicznych (m.in. „Całe życie Sabiny”, „Wisła”); po II wojnie światowej afirmowała przemiany socjalistyczne.

Eugeniusz Rybka (1898-1988), astronom; profesor uniwersytetów i dyrektor obserwatoriów astronomicznych we Wrocławiu i Krakowie, autor podręczników licealnych i akademickich oraz książek na temat fotometrii gwiazd; był wiceprzewodniczącym Międzynarodowej Unii Astronomicznej.

Isaac Bashevis Singer (1904-1992), pisarz żydowski, felietonista, tłumacz; tworzył głównie w USA w języku jidysz; autor powieści i opowiadań opartych na folklorze Żydów polskich (m.in. „Sztukmistrz z Lublina”, „Spuścizna”) oraz książek dla dzieci; laureat literackiej nagrody Nobla.

Marian Pisarek (1913-1942), pilot, podpułkownik; dowódca polskich myśliwców w bitwach o Wielką Brytanię; zestrzelił 12 niemieckich samolotów; zginął nad Kanałem La Manche.

Marta Tomaszewska (ur. 1933), pisarka i poetka, autorka powieści dla dzieci, młodzieży i dorosłych (m.in. „Wyprawa Tapatików”, „Którędy do Eldorado?”, „Serpente w raju”); w młodości należała do radzymińskiego hufca ZHP.

Z terenu ziemi wołomińskiej:

Joachim Lelewel (1786-1861), dziedzic Woli Cygowskiej k. Poświętnego; największy polski historyk XIX w.; profesor uniwersytetów w Wilnie i Warszawie; był prezesem Towarzystwa Patriotycznego i członkiem Rządu Narodowego w powstaniu listopadowym; w Paryżu kierował Komitetem Narodowym Polskim, założył Zjednoczenie Emigracji Polskiej.

Jan Paweł Lelewel (1796-1847), dziedzic Woli Cygowskiej k. Poświętnego; żołnierz i budowniczy; fortyfikował Zamość, budował Kanał Augustowski; w Szwajcarii został naczelnym inżynierem Dyrekcji Dróg i Mostów.

Łucja Rautenstrauch (1798-1886), pisarka, autorka powieści, sentymentalnych romansów i pamiętników z podróży po Europie; przez kilka lat mieszkała w Kobyłce.

Władysław Gosiewski (1844-1911), wybitny matematyk i fizyk, również filozof, autor wielu rozpraw i książek z zakresu nauk ścisłych (m.in. „Zasady rachunku prawdopodobieństwa”); był współzałożycielem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Wacław Nałkowski (1851-1911), wybitny geograf i pedagog, krytyk literacki i publicysta społeczny; autor wielu książek z dziedziny geografii (m.in. „Wielki Atlas Geograficzny Świata”); reformator szkolnictwa, przeciwnik kleru; w swoim domu letnim w Wołominie prowadził salon literacki inteligencji młodopolskiej, krytykował twórczość Sienkiewicza (nie uznał przyznania mu nagrody Nobla).

Ferdynand Hoesick (1867-1941), historyk literatury, powieściopisarz, publicysta i wydawca; w czasach szkolnych przyjeżdżał do Wołomina, był autorem pierwszego literackiego opisu tej miejscowości.

Mikolajus Konstantinus Ciurlionis (1875-1911), litewski malarz i kompozytor; opracowywał i wydawał litewskie śpiewniki ludowe i szkolne; na Litwie był założycielem i dyrygentem kilku chórów; ostatnie lata życia spędził w Pustelniku (obecnie dzielnica Marek).

Jacek Woroniecki, właśc. Adam Korybut W. (1879-1949), książę, dominikanin, filozof i teolog; autor kilku książek z zakresu filozofii i etyki; założył Zgromadzenie Dominikanek Misjonarek Jezusa i Marii w Zielonce.

Adam Paweł Ronikier (1881-1956), hrabia, właściciel Ząbek; architekt, działacz społeczny, dyplomata; współzałożyciel Stronnictwa Narodowego; członek Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego i jej ambasador w Berlinie, w czasie I i II wojny światowej prezes Rady Głównej Opiekuńczej; był redaktorem „Głosu”.

Marceli Handelsman (1882-1945), znany historyk, pedagog i działacz oświatowy; profesor Uniwersytetu Warszawskiego, redaktor „Przeglądu Historycznego”; zajmował się okresem średniowiecza i XIX w.; był członkiem AU, Akademii Nauk Moralnych i Politycznych w Paryżu oraz Royal Society w Londynie; zginął w obozie hitlerowskim.

Zofia Nałkowska (1884-1954), wybitna pisarka i poetka, autorka wierszy, opowiadań i powieści społeczno-psychologicznych oraz dramatów (m.in. „Dom nad łąkami”, „Granica”, „Medaliony”); była członkinią Polskiej Akademii Literatury; w okresie międzywojennym zwolenniczka sanacji, po wojnie zasłużona działaczka Polski Ludowej, dwukrotnie posłanka na Sejm PRL.

Stanisław Ignacy Witkiewicz pseud. Witkacy (1885-1939), pisarz, dramaturg i malarz, teoretyk sztuki; w latach 20-tych XX w. często przyjeżdżał do Kobyłki, gdzie mieszkała jego narzeczona.

Józef Czarnecki (1891-1974), czołowy waltornista okresu międzywojennego, członek orkiestr warszawskiego Teatru Wielkiego i Opery, a także filharmonii narodowych w Warszawie i Krakowie; występował za granicą.

Edmund Wojakowski (1895-1954), czołowy flecista okresu międzywojennego, członek orkiestr warszawskiego Teatru Wielkiego, filharmonii narodowych w Warszawie i Krakowie oraz Opery Bałtyckiej w Gdańsku; występował za granicą.

Henryk Dobrzański pseud. Hubal (1896-1940), major; we wrześniu 1939 r. w Krubkach- -Górkach k. Poświętnego utworzył pierwszy oddział partyzancki walczący z okupantem hitlerowskim; poległ na Kielecczyźnie.

Tola Mankiewiczówna (1900-1985), śpiewaczka, tancerka i aktorka, gwiazda warszawskich teatrów operetkowych i filmów muzycznych; często przyjeżdżała do Wołomina, gdzie mieszkała jej siostra.

Stanisława Przybyszewska (1901-1935), pisarka; autorka powieści analizujących historię i dramatów na temat rewolucji francuskiej; przez krótki czas mieszkała w Zielonce.

Eryk Lipiński (1908-1992), grafik, ilustrator książek; był współzałożycielem tygodnika ”Szpilki” i twórcą Muzeum Karykatury w Warszawie; autor karykatur, plakatów i scenografii teatralnych.

Bohdan Wodiczko (1911-1985), światowej sławy dyrygent; dyrektor i kierownik artystyczny Opery w Warszawie i Teatru Wielkiego w Łodzi, filharmonii narodowych w Warszawie i Reykjaviku, dyrygent WOSPRiTV w Katowicach; zyskał ogromne uznanie wystawiając wiele najtrudniejszych dzieł operowych; również pedagog, wykładowca na kilku wyższych uczelniach muzycznych.

Czesław Miłosz (1911-2004), wybitny poeta, prozaik i eseista, historyk literatury, tłumacz; laureat literackiej nagrody Nobla; w latach 50-tych XX w. często przyjeżdżał do Wołomina, skąd pochodziła jego pierwsza żona.

Wiera Gran (ur. 20 kwietnia 1916 r. - zm. 19 listopada 2007 r.), najmłodsza piosenkarka okresu międzywojennego; w czasie okupacji hitlerowskiej przebywała i występowała w getcie warszawskim, po wojnie koncertowała na czterech kontynentach – zyskując światowy rozgłos w Paryżu jako prekursorka Edith Piaf; przez wiele lat niesłusznie oskarżana przez Żydów o współpracę z gestapo i szykanowana, kilkakrotnie zrehabilitowana.

Janusz Nasfeter (1920-1998), syn właścicieli ziemskich w Wołominie; reżyser i scenarzysta filmowy; twórca filmów o problemach dzieci i młodzieży (m.in. „Abel, twój brat”, „Motyle”); autor powieści i słuchowisk radiowych dla młodzieży.

Andrzej Wróblewski pseud. Ibis (1922-2002), dziennikarz, publicysta, propagator poprawnej polszczyzny; redaktor kilku gazet warszawskich; współpracował z Mareckim Ośrodkiem Kultury (miejski i powiatowy konkurs ortograficzny).

Leszek Podhorodecki (1934-2000), historyk, nauczyciel i publicysta, autor wielu książek z dziedziny historii Polski i innych krajów słowiańskich; specjalizował się w militarystyce XVII w. i w prezentowaniu historii lokalnej (m.in. sylwetki sławnych hetmanów, „Dzieje Wołomina i okolic”).

Andrzej Wojakowski (ur. 1938), wybitny flecista, członek orkiestr warszawskiego Teatru Wielkiego, filharmonii narodowych w Warszawie i Krakowie oraz „Simfonia Varsovia”; laureat wielu konkursów fletowych; był dyrygentem Orkiestry Miejskiej i Chóru Miejskiego w Wołominie, obecnie dyrygent chóru „Echo”.

Jerzy Turek (ur. 1939), aktor teatralny i filmowy; odtwórca znanych ról w komediach filmowych i serialach telewizyjnych.

Henryk Goryszewski (ur. 1940), polityk, prawnik; współzałożyciel i wiceprzewodniczący Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego, dwukrotnie poseł na Sejm RP, wicepremier, szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego przy Kancelarii Prezydenta.

Jerzy Popiełuszko (1947-1984), ksiądz, duszpasterz ludzi pracy; był wikariuszem w parafii św. Trójcy w Ząbkach; kapelan NSZZ „Solidarność”; w Warszawie prowadził msze za ojczyznę, występował przeciwko komunizmowi; zamordowany przez służbę bezpieczeństwa.

Wacław Panek (ur. 1948), muzykolog, publicysta, autor wielu książek z dziedziny muzyki rozrywkowej, operetkowej i operowej oraz polskiej pieśni narodowej i patriotycznej; był wydawcą i redaktorem naczelnym „Wieści Podwarszawskich”, dyrektorem wołomińskiego festiwalu „Tobie Polsko”.

Kazimierz Mazur (ur. 1949), aktor kabaretowy i filmowy, założyciel i kierownik polskiego teatru w języku esperanto; jeden z przywódców reaktywowanego kościoła pogańskiego, dyrektor konkursu piękności „Miss Polski”.

Andrzej Rozbicki (ur.1949), dyrygent; kierował Orkiestrą Dętą Huty Szkła w Wołominie; od wielu lat przebywa w Kanadzie, prowadzi wielkie koncerty symfoniczne w Toronto.

Ryszard Bosek (ur.1951), siatkarz, złoty medalista olimpijski; debiutował w wołomińskim klubie sportowym „Huragan”; ponadto trener polskiej reprezentacji narodowej.

Stefania Korżawska (ur. 1956), polonistka, nauczycielka, poetka; autorka podręcznika do gramatyki języka polskiego i kilku książek na temat ziołolecznictwa; na terenie całego kraju prowadzi wykłady o leczeniu ziołami.

Krzysztof Krupiński (ur. 1958), aktor teatralny i filmowy; był redaktorem naczelnym „Pisma Wołomina i Kobyłki”; współpracował z Miejskim Domem Kultury w Wołominie.

Jacek Borkowski (ur. 1959), aktor teatralny i filmowy, piosenkarz; odtwórca wielu znanych ról dramatycznych, konferansjer telewizyjnych imprez widowiskowych.

Małgorzata Dydek (ur. 1974), światowej sławy koszykarka; debiutowała w wołomińskim klubie sportowym „Huragan”, występowała w klubie w Gdyni oraz w amerykańskiej lidze koszykówki żeńskiej.

Z terenu ziemi tłuszczańskiej:

Franciszek Żymirski (1778-1831), właściciel Klembowa, fundator tamtejszego kościoła parafialnego; generał, jeden z dowódców powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej; poległ pod Olszynką Grochowską.

Julian Maszyński (1847-1901), właściciel Mokrej Wsi; malarz, autor obrazów rodzajowych i pejzaży; również pedagog, nauczyciel w szkołach warszawskich.

Miłosz Kotarbiński (1854-1944), malarz, autor obrazów symbolicznych, pejzaży i portretów; również pedagog, nauczyciel w szkołach warszawskich; okresowo mieszkał w Chrzęsnem.

Wacław Sieroszewski (1858-1945), pisarz i etnograf; zesłany w głąb Rosji za działalność niepodległościową; autor baśni, nowel, opowiadań przygodowo-podróżniczych, powieści i wspomnień o Syberii i Dalekim Wschodzie (m.in. „Na kresach lasów”, „Dwanaście lat w kraju Jakutów”); był organizatorem życia literackiego w niepodległej Polsce i prezesem Polskiej Akademii Literatury.

Jan Adamowicz, właśc. J. Piliński (ok. 1862-1908), inżynier leśnik, działacz społeczny, publicysta; współzałożyciel Związku Odrodzenia Narodu Polskiego i tłuszczańskiego pisma ludowego „Siewba”; był zwolennikiem udziału radykalnej inteligencji w życiu robotników i chłopów.

Władysław Podkowiński (1866-1895), wybitny malarz polskiego impresjonizmu; autor pejzaży i kompozycji figuralnych; kilka jego najsłynniejszych obrazów powstało w Mokrej Wsi i Chrzęsnem.

Faustyna Kowalska (1905-1938), zakonnica Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia; propagatorka kultu miłosierdzia Bożego (doświadczyła wizji), kanonizowana; przez kilka lat mieszkała w Ostrówku k. Klembowa.

Irena Santor (ur. 1934), piosenkarka, wielka gwiazda polskiej estrady; była solistką Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze” (od pierwszego naboru przeprowadzonego w Klembowie); występowała za granicą.

Zbigniew Podgórzec (1936-2002), filolog, tłumacz literatury rosyjskiej; specjalizował się w przekładach dzieł Dostojewskiego; był inicjatorem i współorganizatorem Tłuszczańskich Biesiad z Książką.

Z terenu ziemi jadowskiej:

Andrzej Zamoyski (1800-1874), hrabia, właściciel dóbr jadowskich i ręczajskich; działacz gospodarczy i polityczny Królestwa Polskiego; był założycielem i prezesem Towarzystwa Rolniczego, przed powstaniem styczniowym należał do „białych”.

Leon Bokiewicz (1826-1877), lekarz, regionalista; członek Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego; autor opisu powiatu radzymińskiego pod względem statystycznym, narodowościowym oraz stanu oświaty, higieny i zwyczajów ludowych.

Gustaw Dreszer pseud. Orlicz (1889-1936), generał, działacz polityczny i społeczny; należał do Legionów; dowodził kawalerią, w czasie przewrotu majowego stanął na czele wojsk Piłsudskiego; był prezesem Ligii Morskiej i Kolonialnej, walczył o prawa Polski do Gdańska, dbał o rozwój polskiego lotnictwa i marynarki wojennej, postulował współpracę całej Polonii z krajem ojczystym; zginął w katastrofie lotniczej.

Przyporządkowanie terytorialne omówionych postaci:

Powyższe opracowanie nie jest jeszcze dziełem zamkniętym. W miarę postępowania badań i napływania informacji o innych postaciach - wykaz będzie rozszerzany o kolejne nazwiska.
Publikację wolno kopiować i rozpowszechniać w nieograniczonej ilości egzemplarzy – bez zgody autora. Wszelkie uwagi i sugestie dotyczące uzupełnień będą mile widziane.
Autor dziękuje wszystkim osobom, które pomogły w doborze prezentowanych postaci oraz konsultowały dane biograficzne na podstawie źródeł niepisanych.

Opracowanie: Cezary Waszczyński, Miejski Dom Kultury w Wołominie, listopad 2003 r.